Giriş yap

Retraksiyon Dalgası: Kayıt Tutmayan Bilim

537 kelime3 dk okuma

Üretken yapay zekâ, makale çiftliklerinin üretim maliyetini düşürüp dil ve görsel örtüsünü iyileştirdiği için geri çekme sayıları rekor kırdı; Springer Nature 2024’te tek başına 2.923 makale geri çekti, Hindawi 8.000’den fazla şüpheli yazıyı temizleme süreci başlattı ve 21 modeli deneyen bir ölçüm, bu modellerin geri çekilmiş makalelerin yarısından fazlasını tanımadığını gösterdi.

Rekor hangi yılda kırıldı?

Retraction Watch’un yayımladığı sayıma göre Springer Nature tek başına 2024 yılında 2.923 makaleyi geri çekti; bu bir yayıncı için bilinen en yüksek yıllık toplamlardan biri. Biyomedikal alanda geri çekme sayıları yirmi yılda dörde katlandı.

Dalga yeni değil. Hindawi’nin, yani Wiley bünyesindeki yayınevinin 2023 sonunda açıkladığı temizlik, makale çiftliği şüphesi taşıyan 8.000’den fazla yazıyı kapsıyordu. 2024-2026 arasındaki tablo, tek tek hatalı yayınlardan çok organize bir üretim hattının çökmesi.

Makale çiftliği nedir?

Makale çiftliği, sahte yazar kimlikleriyle ve çoğu zaman çalıntı ya da uydurma verilerle dergiye makale sokan, bunu aracı ağlar ve otomasyonla ölçeklendiren bir üretim düzeni. Ürün, kurumda kalma ve yayın puanı ihtiyacına satılıyor; alıcı ile üretici aynı kişi değil.

Üretken yapay zekâ bu düzenin maliyetini düşürdü: dil örtüsü düzgün, referansları inandırıcı görünen, şekilleri “profesyonel” metinler üretilebiliyor. Uydurma hakem listeleri ve manipüle edilmiş özel sayılarla editoryal filtrelerin aşılması, çiftliğin en kırılgan yerine denk düşüyor.

Çeviri ve ödünç metin

En yaygın ikinci yol makine çevirisi: bir dilde üretilmiş çiftlik metni, başka bir dildeki dergiye özgün gibi gönderiliyor. Dil kalıbı izini süren incelemeler, bilgisayar bilimi özetlerinde yapay zekâ izi taşıyan metin oranının 2023’ten sonra hızla yükseldiğini raporluyor.

Yayıncıların yanıtı politika yazmak oldu: büyük yayınevleri üretken yapay zekâ kullanımının beyan edilmesini zorunlu kıldı ve yapay zekânın yazar olamayacağını netleştirdi. Görsel üretiminde ise çoğu dergi yasak tarafında duruyor; beyan edilmiş dil desteğine izin verilirken, üretilmiş şekil kabul edilmiyor.

Tespit araçları sorunu çözmüyor

Sahtecilikle mücadele de yapay zekâya devredilince yeni bir hata doğdu. 2025’te yayımlanan bir ölçümde 21 büyük dil modeli 50 geri çekilmiş makale üzerinde sınandı; modeller yarısından fazlasını yakalayamadı ve geçerli makalelerin yaklaşık yüzde 18’ini yanlışlıkla geri çekilmiş diye işaretledi.

Aynı tablo literatürün kullanımı için de sorunlu: modeller geri çekme kaydını tanımıyor, yani yanlışlanmış bir bulguyu güvenilir kaynak gibi aktarabiliyor. Dolayısıyla tek başına “AI ile tarama” güvenilirlik artırmıyor, güvenilmezliği üst üste yığıyor.

Ne anlama geliyor?

Geri çekme dalgası bilimin kendini düzeltme mekanizmasının çalıştığını gösteriyor; ama çalışma hızı üretim hızının gerisinde. Bir hatanın yayından düzeltilmesine kadar geçen süre, pratikte literatürün bir kısmının sessizce hatalı kalması demek.

Yapay zekâ hem sorunu büyüttü hem de tespiti mümkün kıldı. Kırılma noktası otomasyona güvenmek değil, kaydı açık bırakmak: veri, kod, etik onay, otomasyon kullanım beyanı ve düzeltmelerin sorgulanabilir biçimde tutulması.

  • Springer Nature: 2024’te 2.923 geri çekme
  • Hindawi/Wiley: 8.000’den fazla çiftlik şüpheli makale
  • Biyomedikal geri çekmeler 20 yılda dört kat arttı
  • 21 model, geri çekilmiş yazıların yarıdan fazlasını kaçırdı
  • Büyük yayıncılar kullanım beyanını zorunlu kıldı

Sık sorulan sorular

AI ile yazılmış makale otomatik olarak sahte midir?

Hayır. Dil desteği, çeviri veya özet için yapay zekâ kullanımı birçok dergide beyan edilirse meşru sayılıyor. Sorun, yöntemi olmayan, verisi doğrulanamayan ya da görseli üretilmiş metinlerin editoryal filtreleri atlatması.

Geri çekme ile düzeltme arasındaki fark ne?

Düzeltme, sonucun geçerli kaldığı bir hatanın onarılmasıdır. Geri çekme ise makalenin güvenilirliğinin bütünüyle ortadan kalkması demek. Çiftlik kaynaklı vakalarda genellikle geri çekme kullanılıyor, çünkü yazar kimlikleri ve veriler gerçekten yok.

Makale çiftlikleri neden çöküyor?

Çünkü izler kolektif. Aynı uydurma yazar kümesi, tekrarlanan şekiller ve çakışan veri setleri farklı dergilerde ortaya çıkınca, tek tek fark edilmeyen kalıplar toplu incelemelerle görünür hâle geliyor.

Araştırmacı ne yapabilir?

Bulguyu kullanmadan önce geri çekme kaydını kontrol etmek, ön baskı ile yayımlanmış sürümü karşılaştırmak ve veri-kod erişimi olmayan sonuçlara aynı ağırlığı vermemek. AI taramasına tek başına güvenmek ise güvenilirlik taşımıyor.

Kaynakça

  1. Springer Nature retracted 2,923 papers last yearRetraction Watch
  2. Hindawi reveals process for retracting more than 8000 paper mill articlesRetraction Watch
  3. AI unreliable in identifying retracted research papers, says studyRetraction Watch
  4. Biomedical paper retractions have quadrupled in 20 yearsNature
  5. AI-Generated Figures in Academic Publishing: PoliciesarXiv

Bu konuyla ilgili haberler