Uydurma İçtihat: Mahkemelerin Yapay Zekâ Sınavı
New York’ta federal bir mahkeme Mata v. Avianca kararında 22 Haziran 2023’te uydurma içtihat kullanan avukatlara 5.000 dolar ceza keserek yapay zekâ halüsinasyonunu yaptırıma bağladı; 3 Ekim 2026 itibarıyla tek bir küresel izleyicide 2.137 karar toplanmış durumda ve California’dan Avustralya’ya cezalar beş haneli rakamlara çıktı.
Beş bin dolarlık başlangıç
New York’ta bir yolcunun hava yoluna karşı açtığı davada avukatlar, daha önce hiç var olmamış kararları dilekçeye yazdı. New York Güney Bölgesi Federal Mahkemesi, 22 Haziran 2023 tarihli Mata v. Avianca kararıyla bu dosyayı mahkemeye sunan avukatlara 5.000 dolar para cezası verdi.
Hâkim P. Kevin Castel, uydurmaların ChatGPT’nin halüsinasyonundan kaynaklandığını kaydetti ama bunu mazeret saymadı; meslek kuralları açısından disiplin kuruluna gönderme yaptı ve “öznel kötü niyet” ifadesiyle yaptırımın gerekçesini çizdi. Karar, yapay zekâ kaynaklı sahte hukuki atıf için verilen ilk yüksek sesli yaptırım olarak kayda geçti.
Dalga nasıl küreselleşti
2024 ve 2025’te vakalar tek bir ülke kümesinden çıktı. Damien Charlotin’in tuttuğu AI Hallucination Cases Database, 3 Ekim 2026 itibarıyla 2.137 kararı listeliyor; havuzda ABD, Kanada, Avustralya, Birleşik Krallık, İsrail, Brezilya, Hindistan, İtalya, Fransa, Almanya, Arjantin ve Singapur var.
Cezaların yönü de değişti. California’da bir temyiz dilekçesindeki uydurma alıntılar için Eylül 2025’te 10.000 dolarlık, bölge basınında “tarihi” diye anılan bir ceza verildi. Avustralya Federal Mahkemesi ise Temmuz 2025’te Murray v Victoria kararında yapay zekâ kaynaklı atıflar nedeniyle bir hukuk bürosuna masraf yaptırımı uyguladı.
Mahkemeler hangi kuralları koydu
İlk tepki beyan zorunluluğu oldu: çok sayıda ABD mahkemesi, dilekçede yapay zekâ kullanılıp kullanılmadığının açıklanmasını ve her atfının asıl kaynakla insan tarafından karşılaştırılmasını isteyen imza kuralları getirdi. Avustralya Federal Mahkemesi de kullanımın açıklanmasını ile doğrulama ve gözetim protokollerini zorunlu kıldı.
Amerikan Barolar Birliği, 18 Temmuz 2024 tarihli Formal Opinion 512 ile tabloyu netleştirdi: yapay zekâ araçlarının denetimi, yetkinlik, gizlilik ve dürüstlük ödevleri kapsamında bizzat avukatın sorumluluğunda. Aracın hatası mesleki kusuru silmiyor.
Ceza neden caydırıcı olmuyor
Karar sayısının artması yasak konmadığı anlamına gelmiyor; uydurma atıf neredeyse her gün rastlanan bir arıza hâline geldi. Hukuk pratikte yapay zekâ kullanımının büyüme hızı, mahkemelerin denetleme kapasitesinden önde gidiyor.
Bir başka neden maliyet asimetrisi: uydurma bir içtihadı dosyaya koymak saniyeler, tespit etmek ise karşı tarafa pahalı bir araştırma yükü bindiriyor. Yaptırımlar çoğunlukla tespitten sonra ve sınırlı kaldığı için bu asimetri kapanmış değil.
Avukat için yeni iş tanımı
Bu dalganın kalıcı etkisi hukukçunun rutinine işliyor. Model metni yazabilir; ama bir kararın gerçekten var olup olmadığı, hangi mahkemede bağlayıcı olduğu ve ne zaman değiştiği hâlâ insanın kontrol listesinde duruyor.
Yazılım tarafı da aynı baskıyla şekilleniyor: atıf doğrulama, kaynak eşleştirme ve denetim izi bugün hukuki yapay zekâ ürünlerinin ayırıcı özelliği olarak satılıyor. Mahkemenin istediği şey otomasyonun kendisi değil, izlenebilir kanıt.
- Mata v. Avianca (2023): 5.000 dolar, ilk yüksek sesli yaptırım
- 3 Ekim 2026 itibarıyla izleyicide 2.137 karar, on ikiden fazla ülke
- California 2025: uydurma alıntılar için 10.000 dolar ceza
- ABA Formal Opinion 512 denetim ödevini avukata yüklüyor
- Beyan ve doğrulama zorunluluğu birçok mahkemede kural hâline geldi
Sık sorulan sorular
Uydurma içtihat koyan avukat otomatik olarak suçlu mu?
Hayır. Yaptırımın gerekçesi otomatik değil; ihmalin ağırlığı, mahkemenin beyan kurallarının varlığı, hatanın yinelenip yinelenmediği ve karşı tarafa verilen zarar belirleyici oluyor.
Sahte yapay zekâ delili yalnızca mahkemede mi sorun?
Hayır. Uydurma atıflar ticari tahkimde, idari başvurularda, bilirkişi raporlarında ve disiplin soruşturmalarında da ortaya çıkıyor. Sahte kaynak, hem belgenin hem sunan tarafın delil değerini zedeliyor.
Modeller neden olmayan kararlar üretiyor?
Dil modelleri olası metni üretmek üzere eğitiliyor; bir içtihadın gerçekten varlığını doğrulayan bir mekanizmaları yok. Atıf biçeminin gerçek gibi görünmesi üretmek için yeterli, bu yüzden halüsinasyon hukukta özellikle yıkıcı.
Bu dalgayı izleyen bir veri kaynağı var mı?
Var. Damien Charlotin’in küresel yapay zekâ halüsinasyon kararları veritabanı tespit ve yaptırım kararlarını biriktiriyor; 2026 sonbaharında 2.137 kayda ulaştı ve ülke ile konu kırılımı sunuyor.
Kaynakça
- Mata v. Avianca, Inc.Wikipedia
- Mata v. Avianca, Inc., Belge 54 (yaptırım kararı)Justia
- AI Hallucination Cases DatabaseDamien Charlotin
- ABA Formal Opinion 512: Generative Artificial Intelligence ToolsAmerican Bar Association
- California issues historic fine over lawyer’s ChatGPT citationsCalMatters
